ابابیل

گپ و گفتی با مرتضی مطوری؛ فیلمساز و کارگردان تئاتر
اشاره:
مرتضی مطوری از آن گارگردان هایی است که سر و صدا نمی کند؛ خاکی است، و دغدغه دفاع مقدس در وجودش ارام ندارد. در دانشگاه اراک تئاتر خوانده و به قول خودش در همه ی کارهایش یک جوری به دفاع مقدس رسیده است. سال پیش نماآهنگ پرواز در آتشش کلی افتخار برای او و استان به ارمغان آورد و صدا و سیمای خوزستان را در بهترین بهترین های تولیدات مراکز جای داد. می خواستیم با او از مشکلات هنر و سینما و دفاع مقدس بگوییم اما مثل کارهای مطوری یکجوری رسیدیم به دفاع مقدس. همه اش…

ابتدا تشکر می کنم از فرصتی که در اختیار مان قرار دادید و قبول زحمت کردید؛ اما برای شروع از همین آخرین کارتان شروع می کنم؛ نماآهنگ(کلیپ) علم الهدی؛ چرا علم الهدی؟
خاطرم هست در نوجوانی اولین بار که به زیارتگاه هویزه رفته بودم و تصویر شهید علم الهدی را دیدم آنقدر بر من اثر گذاشت؛ که قابل توصیف و بیان نیست. و آن تصویر برای همیشه در حافظه ی هیجانی من ثبت شده است. یک دغدغه ی شخصی بود که روزی برسد و من بخواهم کار تصویری ای درباره ی او انجام دهم. و برای این فرصت خدا را شکر می کنم.

در این مسیر خستگی و دل آزردگی جایی داشت؟
ما یک اکیپ بودیم که به صورت کارگاهی شروع به نوشتن فیلمنامه کردیم. از مراحل تحقیق تا نگارش فیلمنامه از نظر فکری خیلی اذیت شدیم و شاید هنوز هم ذهن مان درگیر باشد. اما خستگی های جسمانی کار که در زمان فیلمبرداری آزار دهنده بود، پس از اتمام کار به فراموشی سپرده شد.

چرا خیلی از هنرمندان دفاع مقدس نمی توانند با مردم ارتباط برقرار کنند؟
برخی از آنان با این مقوله آشنایی دقیقی ندارند. و با همان کلیشه های رایج جنگ های جهانی به سراغ این موضوع می روند. علی القائده جنگ تبعات خاص خود را دارد و اگر با همان دید بنگریم جنگ بسیار منفی و منفور است. اما چیزی که در دفاع مقدس ما بود و باعث تفاوت عمده ی آن با جنگ های رایج دنیا شد جنبه های معنوی بود که تقویت نیرو و ایجاد اراده ی مستحکم در میان رزمندگان ما را در پی داشت. از این بحث های محتوایی که بگذریم مباحث تکنیکی و تخصصی مورد نیاز این هنر است. متاسفانه بعضی از کسانی که در این حیطه وارد می شوند سواد هنری و تجربه ی عملی کار در این مقوله را ندارند. فیلمنامه ها شان ضعیف و کلیشه ای؛ بازی ها نچسب و کارگردانی نیز مسلما نپخته است و بنابر این کاری خام و نامطلوب از آب در می آید. نتیجه چه می شود؟ مطمئنا از دست دادن مخاطب و ضربه زدن به هنر دفاع مقدس.

نتیجه ی جنگ جهانی دوم در هنر غرب می شود ابزورد (پوچ نمایی)، آیا دفاع مقدس هم توانست در هنر ما اثر گذاشته باشد؟
همانطور که گفتم جنگ عوارض خاص خود را دارد؛ هشت سال جنگ تحمیلی هم طبیعتا از این ویژگی مستثنا نیست، اما چیزی که جنگ ما را مقدس می کند پشتوانه ی ایدئولوژیکی آن است که در نهاد اعتقادی رزمندگان ما متبلور بود. و خیلی از فرمول های معمول را بر هم زد رزمندگان ما با دست خالی ولی با اعتقاد توانستند پیروز شوند. در هنر هم همین گونه است؛ در غرب ابزورد از یاس و ناامیدی حاصل از جنگ سرچشمه می گیرد. نتیجه ی آن جنگ مسلما باید ناامیدی و رسیدن به پوچی شود. به قول آل احمد هنر آخر الزمانی. اما اینجا اثرات مثبت و موثر می گذارد؛ باعث پویایی و بالندگی هنر و هنر مند ما می شود. هنرمند دفاع مقدس با کمترین امکانات و حمایت در این حیطه کار می کند. و از همین امکانات کم خیلی شاهکار ها سر بر می آورد. و این نتیجه ی اخلاصی است که از همان دوران جنگ برای بچه های ما به یادگار مانده است.

با توجه به این که شما هم در دانشگاه تئاتر خوانده اید و هم تئاتر ی هستید؛ چطور شد که به سراغ دوربین رفتید؟
اگر اجازه بدهید کمی به عقب برگردم به زمان کودکی ام که به نقاشی علاقه مند بودم. بزرگ تر که شدم در دوران راهنمایی به بازیگری علاقه مند شدم. در دبیرستان معماری خواندم و به دانشگاه هنر اراک راه یافتم و تئاتر خواندم. سال 73 که از دانشگاه فارق التحصیل شدم به سازمان آمدم. و چیزی که پشتوانه ی من شد اعتماد سازمان بود و چیزی که باعث موفقیتم شد تئاتری بودنم. و برای این همیشه خدا را شکر می کنم. امیدوارم این حرف به مذاق دوستان سینمایی بد نیاید اما فکر می کنم کسانی که هنر هفتم را از تئاتر شروع کرده اند خیلی راحت می توانند اصول و اسلوب هنر را به دست بگیرند، برای اینکه تئاتر هنرمندش را می سازد و بار می آورد.
زمینه و علاقه به اضافه ی پشتوانه و اعتماد سازمان مرا به سمت دوربین کشاند، اما تواتر را هرگز فراموش نخواهم کرد. چرا که اگر ذره ای هنر در کارهایم باشد آن را مدیون تئاتر هستم.

بعضی ها معتقد اند که کارهای بومی، کارهایی که فقط برای مخاطبی محدود (بومی) قابل فهم اند جهان شمول نیستند، و این را ضعف می دانند، عقیده ی شما چیست؟
من همیشه این اعتقاد را داشته ام که اگر کار من جایی قرار است برود، مخاطبی که کار را می بیند بدون دیدن نام من، این را لمس کند که سازنده ی این اثر آب کارون را خورده، آن مخاطب بفهمد که این کارگردان شرجی را لمس کرده است. متاسفانه بعضی ها از مرکز بلند می شوند می آیند اینجا فیلم می سازند و یک لحجه مصنوعی و خنکی هم به بازگران شان می دهند؛ که یعنی کار بومی است! خُب برای منی که در این هوای شرجی زندگی کرده ام و در خرمشهر به دنیا آمده ام، در خوزستان رشد کرده ام و کارون را می فهمم معلوم است که دستش رو می شود و به هیچ وجه اثرش ملموس و قابل باور نیست.
باید هدف مشخص شود. یعنی آن کسی که می خواهد بومی کار کند بداند چرا می خواهد بومی کار کند. بله در کار های بومی نماد هایی هست که در مرز و بوم این سرزمین تعریف شده است؛ و مخاطب آن طرفی نمی تواند درک کند که چیست یا چه می گوید. چه اشکالی دارد؟
ولی اگر کسانی می خواهند کار های را بومی کنند و بین المللی کار کنند باید علمی و کارشناسانه بیایند نماد ها و فرهنگ های بوم شان را بشناسند؛ اول برای خودشان تعریف کنند وسپس زبان جهانی آن را بیابند آن وقت است که می توانند یک اثر بومی را جهانی کنند.

خیلی وقت تان را گرفتیم؛ به عنوان حرف آخر و سوال آخر، مشکلات ابزاری چقدر دست و پا گیر است و چقدر به یک اثر هنری ضربه می زند؟
مشکلات ابزاری و حمایت ها نقش تعیین کننده ای در کار هنری دارند. یعنی کلیت یک کار را می توانند عوض کنند. و بعضی اوقات عدم اطمینان بعضی مسئولین این رفت و آمد ها و نامه نگاری های اداری آنقدر انرژی هنرمند را می گیرد که او را از اصل کار غافل می کند. اما خدا را شکر در این کار من با این مشکلات مواجه نبودم. و جا دارد که از سردار کاظمینی، سرهنگ علی پور، مدیر کل شبکه آقای نصرت پناه، آقای افشارنیا، سردار سعادتی و خیلی دیگر از فرمانده هان سپاه تشکر و قدردانی کنم که واقعا کمال همکاری را با من و گروه سازنده داشتند. امید وارم که این حمایت برای کارهای بعدی هم نصیبم شود.

ان شاا… که این حمایت و اعتماد نصیب همه ی هنرمندان دلسوزی مثل شما بشود؛ سپاس گذار از همکاری تان.